చట్టం చేతుల్లో ప్రాణం సురక్షితమేనా?
ఒక వ్యక్తి నేరారోపణలు ఎదుర్కొంటూ ఉండవచ్చు. అతనిపై అనేక కేసులు నమోదై ఉండవచ్చు. సమాజానికి ముప్పుగా భావించబడే వ్యక్తి కూడా కావచ్చు. కానీ అతను పోలీసుల అదుపులోకి వచ్చిన క్షణం నుంచి అతని ప్రాణ భద్రతకు బాధ్యత ఎవరిది? నేరం నిరూపితమయ్యే వరకు ప్రతి నిందితుడూ చట్టం ముందు ఒక పౌరుడే. అలాంటి పరిస్థితిలో న్యాయం కోసం ఏర్పాటు చేసిన వ్యవస్థలోనే ఒక ప్రాణం ఆరిపోతే, ప్రజాస్వామ్యం తన నైతిక ఆధారాన్ని ఎక్కడ వెతుక్కోవాలి?
ప్రజలకు శాంతిభద్రతలు కల్పించడంలో పోలీసు వ్యవస్థ కీలకమైన పాత్ర పోషిస్తుంది. నేర నియంత్రణలో భాగంగా కఠిన నిర్ణయాలు తీసుకోవాల్సిన సందర్భాలు కూడా వస్తుంటాయి. అయితే చట్టాన్ని అమలు చేసే బాధ్యత ఎంత ముఖ్యమో, రాజ్యాంగ పరిమితులను గౌరవించడం కూడా అంతే ముఖ్యమైనది. పరిస్థితులు ఎంత క్లిష్టమైనవైనా, చట్టానికి అతీతంగా వ్యవహరించే అధికారం ఎవరికీ లేదు.
ఇటీవల విజయవాడలో జరిగినట్లు ఆరోపణలు ఎదుర్కొంటున్న ఘటన తీవ్ర ఆందోళన కలిగిస్తోంది. ఒక వ్యక్తిని చట్టవిరుద్ధంగా అదుపులోకి తీసుకుని, పోలీసు కస్టడీలో హింసించారని, ఆ హింస ఫలితంగానే మరణించాడని వస్తున్న ఆరోపణలు అత్యంత తీవ్రమైనవి. అంతేకాకుండా కుటుంబ సభ్యులకు సమాచారం ఇవ్వకుండా మృతదేహాన్ని అనాధ శవంగా ప్రకటించి దహనం చేశారన్న ఆరోపణలు నిజమైతే, అది కేవలం విధి నిర్వహణలో వైఫల్యం కాదు; మానవత్వానికే మాయని మచ్చగా మిగిలిపోతుంది.
ఈ ఘటనపై ప్రజా సంఘాలు, మానవ హక్కుల కార్యకర్తలు, రాజకీయ పార్టీలు తీవ్ర అభ్యంతరం వ్యక్తం చేయడంతో ప్రభుత్వం విచారణకు ఆదేశించింది. అయితే ప్రజలు కోరుకుంటున్నది కేవలం విచారణ ప్రకటన కాదు; వాస్తవాలు వెలుగులోకి రావాలి. ఎలాంటి ఒత్తిళ్లకు లోనుకాకుండా, పారదర్శకంగా, నిష్పాక్షికంగా జరిగే దర్యాప్తే ప్రజల విశ్వాసాన్ని నిలబెట్టగలదు.
పోలీసు కస్టడీలో మరణాన్ని సాధారణంగా “కస్టోడియల్ డెత్” లేదా “లాకప్ డెత్”గా పిలుస్తారు. ప్రతి కస్టడీ మరణం హింస వల్లే జరుగుతుందని చెప్పడం సరైంది కాదు. అనారోగ్యం, ప్రమాదం, ఆత్మహత్య వంటి కారణాలు కూడా ఉండవచ్చు. కానీ చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధం, చిత్రహింసలు, అధికార దుర్వినియోగం వంటి ఆరోపణలు ఉన్నప్పుడు అది అత్యంత తీవ్రమైన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనగా పరిగణించాల్సి ఉంటుంది.
పోలీసుల బాధ్యత నేరాన్ని విచారించడం వరకు మాత్రమే. శిక్ష విధించే అధికారం న్యాయస్థానానికే ఉంది. అందువల్ల నిందితుడు ఎంతటి నేరారోపణలు ఎదుర్కొంటున్నప్పటికీ, అతని ప్రాథమిక హక్కులు చెరగవు. ఒక వ్యక్తి నేరస్థుడా కాదా అన్నది కోర్టు తేల్చాలి. కస్టడీలో హింసకు గురై ప్రాణాలు కోల్పోవడం రాజ్యాంగ స్ఫూర్తికి విరుద్ధం.
అదే సమయంలో పోలీసులు ఎదుర్కొనే వాస్తవ పరిస్థితులను కూడా విస్మరించలేం. తీవ్రమైన నేరాల దర్యాప్తులో సిబ్బంది కొరత, రాజకీయ ఒత్తిళ్లు, ప్రజల అంచనాలు, త్వరితగతిన ఫలితాలు చూపాలనే ఒత్తిడి ఉంటాయి. అయితే ఈ సవాళ్లు ఎప్పటికీ చట్టవిరుద్ధ హింసకు సమర్థన కాలేవు. అవి వ్యవస్థలో సంస్కరణల అవసరాన్ని మాత్రమే గుర్తు చేస్తాయి.
దేశవ్యాప్తంగా సంచలనం సృష్టించిన సాత్తాంకుళం కస్టోడియల్ డెత్ కేసు ఒక గట్టి హెచ్చరికగా నిలిచింది. చట్టాన్ని కాపాడాల్సినవారే చట్టాన్ని ఉల్లంఘిస్తే ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ ఎంతటి సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంటుందో ఆ ఘటన స్పష్టం చేసింది.
న్యాయం అంటే కేవలం నేరస్థుడిని శిక్షించడం మాత్రమే కాదు. నిర్దోషి శిక్షపడకూడదు; నిందితుడైనా చట్టవిరుద్ధ హింసకు గురికాకూడదు. ఈ రెండు సూత్రాల మధ్య సమతుల్యతే ప్రజాస్వామ్య న్యాయవ్యవస్థకు ప్రాణాధారం. ఆ సమతుల్యత దెబ్బతింటే ప్రజల విశ్వాసం క్షీణిస్తుంది.
అందుకే ప్రతి పోలీస్ స్టేషన్లో నిరంతర సీసీటీవీ పర్యవేక్షణ, అరెస్టు మరియు విచారణ ప్రక్రియల పూర్తి డిజిటల్ రికార్డింగ్, కస్టడీ మరణాలపై స్వతంత్ర దర్యాప్తు, బాధ్యులపై వేగవంతమైన న్యాయపరమైన చర్యలు, పోలీసులకు మానవ హక్కులు మరియు ఆధునిక విచారణ పద్ధతులపై ప్రత్యేక శిక్షణ వంటి సంస్కరణలు అత్యవసరంగా అమలు కావాలి.
లాకప్ డెత్ విషయంలో “పోలీసులే ఎప్పుడూ తప్పు” లేదా “పోలీసులే ఎప్పుడూ సరైనవారు” అనే రెండు అతి వైఖరులు సమాజానికి మేలు చేయవు. నిజం సాక్ష్యాలు, వైద్య నివేదికలు, న్యాయ విచారణల ద్వారా వెలుగులోకి రావాలి. అయితే ఒక విషయం మాత్రం నిర్వివాదం—చట్టబద్ధమైన ప్రక్రియకు బదులుగా హింసను ఆశ్రయించడం ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తికి విరుద్ధం.
న్యాయం కోసం ఏర్పాటు చేసిన వ్యవస్థలోనే ఒక ప్రాణం భద్రంగా ఉండలేకపోతే, సాధారణ పౌరుడి భద్రతకు హామీ ఎక్కడ? ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కనుగొనడం ఒక కేసు పరిష్కారం కోసం మాత్రమే కాదు; ప్రజాస్వామ్యంపై ప్రజల విశ్వాసాన్ని కాపాడడం కోసం కూడా అత్యంత అవసరం.
చందమూరి నరసింహరెడ్డి
ఫ్రీలాన్స్ జర్నలిస్టు
కదిరి.
