ప్రజాస్వామ్యం ప్రమాదంలో ఉందా? లేక ప్రజల చైతన్యమే ప్రమాదంలో పడిందా? అనే ప్రశ్న నేడు భారతదేశ రాజకీయ, సామాజిక, మానసిక స్థితిని అర్థం చేసుకోవడానికి అత్యంత కీలకమైనది. ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ ఒక్కరోజులో కూలిపోదు. అది క్రమంగా బలహీనపడుతుంది. ఎన్నికలు జరుగుతూనే ఉండొచ్చు, సభలు సమావేశమవుతూనే ఉండొచ్చు, కోర్టులు పనిచేస్తూనే ఉండొచ్చు, మీడియా 24 గంటలు ప్రసారం చేస్తూనే ఉండొచ్చు. కానీ ఈ వెలుపలి చలనాల వెనుక ఉన్న అసలు ప్రజాస్వామ్య ఆత్మ బలహీనపడితే, రాజ్యాంగం ఇచ్చిన స్వేచ్ఛలు కాగితాలకే పరిమితమైతే, ప్రజలు ప్రశ్నించే స్వభావాన్ని కోల్పోతే, అదే అసలైన ప్రమాదం.
ప్రజాస్వామ్యాన్ని కాపాడేది కేవలం ఎన్నికల నిర్వహణ కాదు. ప్రజల తరఫున పనిచేసే సంస్థల నిష్పక్షపాతత్వం, ప్రజాప్రతినిధుల జవాబుదారీతనం, న్యాయవ్యవస్థపై నమ్మకం, మీడియా స్వతంత్రత, ముఖ్యంగా ప్రజల అప్రమత్తత — ఇవన్నీ కలిసినప్పుడే ప్రజాస్వామ్యం బలంగా ఉంటుంది. కానీ నేడు పరిస్థితి చూస్తే ఎన్నికల రాజకీయాలు ప్రజా సమస్యలపై చర్చకు వేదికగా కాకుండా భావోద్వేగాల పోటీగా, ప్రచార యుద్ధంగా, వ్యక్తిపూజా ప్రదర్శనగా మారిపోతున్నాయన్న భావన కలుగుతోంది. ఒక నాయకుడిని ప్రశ్నించడం అంటే దేశాన్ని ప్రశ్నించినట్టే, ఒక పార్టీని విమర్శించడం అంటే దేశ ప్రయోజనాలను వ్యతిరేకించినట్టే అన్న ప్రమాదకరమైన వాతావరణం కొంతకొంతగా పెరుగుతోంది. ప్రజాస్వామ్యంలో ఎవరూ విమర్శలకు అతీతులు కారనే సూత్రం బలపడాలి గానీ, విమర్శకుడే శత్రువుగా కనిపించే పరిస్థితి వస్తే అది ప్రజాస్వామ్య ఆరోగ్యానికి మంచిది కాదు.
ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన అంశాన్ని మనం అర్థం చేసుకోవాలి. ప్రజాస్వామ్యంలో నాయకత్వం అవసరం. కానీ నాయకత్వం, వ్యక్తిపూజ మధ్య చాలా సున్నితమైన గీత ఉంటుంది. ఆ గీత చెదిరిపోయినప్పుడు ప్రజాస్వామ్యానికి ముప్పు మొదలవుతుంది. ఒక నాయకుడి మాటే సత్యం, అతని నిర్ణయమే దేశ ప్రయోజనం, అతని చర్యలపై ప్రశ్నించరాదు అనే భావజాలం పెరిగితే అది రాజ్యాంగబద్ధ వ్యవస్థలకన్నా వ్యక్తిగత అధికారానికి బలం చేకూరుస్తుంది. చట్టం, విధానం, చర్చ, సమీక్ష అన్నవి పక్కకు తప్పి భావోద్వేగ విధేయతకు ప్రాధాన్యం పెరుగుతుంది. ఇది ప్రజాస్వామ్య సమాజానికి ఆరోగ్యకరమైన సంకేతం కాదు.
ప్రతిపక్షం బలహీనపడటం కూడా ప్రజాస్వామ్యానికి ఒక పెద్ద ప్రమాదం. అధికారాన్ని ప్రశ్నించే బలమైన వేదిక లేకపోతే ప్రజాస్వామ్యం లోపల నుంచే ఖాళీ అవుతుంది. అధికార పార్టీ చేసే ప్రతి నిర్ణయాన్ని పరిశీలించి, లోపాలను ఎత్తిచూపి, ప్రజల సమస్యలను ముందుకు తీసుకురావడం ప్రతిపక్ష బాధ్యత. కానీ చాలా సందర్భాల్లో ప్రతిపక్షాలు కూడా ప్రజా ప్రయోజనాలకంటే రాజకీయ లాభనష్టాలకే పరిమితమైపోతున్నాయి. సమస్యలపై స్థిరమైన పోరాటం కన్నా, మీడియా ముందు వ్యాఖ్యలు చేయడం, తాత్కాలిక రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం అజెండాలు మార్చుకోవడం, ప్రజల్లో విశ్వాసాన్ని పెంచే ప్రత్యామ్నాయ దిశ చూపడంలో విఫలమవడం వంటి పరిణామాలు కనిపిస్తున్నాయి. ప్రతిపక్షం బలహీనపడితే అధికారానికి జవాబుదారీతనం తగ్గుతుంది. సభలు చర్చల వేదికలుగా కాకుండా సంఖ్యాబల ప్రదర్శనలుగా మారిపోతాయి.
ఎన్నికలు ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రాణం అయినా, ఎన్నికల స్వరూపం మారిపోతే ప్రజాస్వామ్య నాణ్యత కూడా దెబ్బతింటుంది. నేడు ఎన్నికల ప్రచారంలో రైతు సమస్యలు, నిరుద్యోగం, ప్రభుత్వ పాఠశాలలు, ప్రభుత్వ ఆసుపత్రులు, పర్యావరణ సంక్షోభం, స్థానిక సమస్యలు, మహిళల భద్రత, సామాజిక న్యాయం వంటి అసలు ప్రజా అంశాల కంటే వ్యక్తిగత దూషణలు, కుల-మత ధ్రువీకరణ, ప్రచార నినాదాలు, సోషల్ మీడియా మానసిక యుద్ధాలే ఎక్కువగా కనిపిస్తున్నాయి. ఓటరును పౌరుడిగా కాకుండా భావోద్వేగాలకు లోబడే ప్రేక్షకుడిగా మార్చే రాజకీయ శైలి పెరుగుతోంది. డబ్బు, డేటా, డిజిటల్ ప్రచారం, కృత్రిమ కథనాలు కలిసి ఓటు హక్కును కూడా ఒక రకంగా ప్రభావితం చేస్తున్నాయి. ఎన్నికలు విధానాల పోటీగా కాకుండా ప్రచార నిర్వహణలో ఎవరు బలంగా ఉన్నారనే పరీక్షగా మారితే, ప్రజాస్వామ్యానికి అది దీర్ఘకాలిక నష్టం.
ఎన్నికల నిధుల విషయంలో పారదర్శకత లేకపోవడం కూడా ప్రజాస్వామ్యానికి కనిపించని ప్రమాదం. ఎన్నికల సమయంలో ఖర్చవుతున్న భారీ నిధులు ఎక్కడి నుంచి వస్తున్నాయి? ఆ డబ్బుకు ప్రతిఫలంగా విధానాలు ఎవరికి అనుకూలంగా మారుతున్నాయి? రాజకీయ పార్టీలపై పెద్ద ఆర్థిక ప్రయోజన వర్గాల ప్రభావం ఎంతవరకు ఉంది? ఇవన్నీ సాధారణ ప్రజలే అడగాల్సిన ప్రశ్నలు. ఎందుకంటే డబ్బు ప్రభావం అధికమైతే ప్రజాస్వామ్యం ప్రజల నుంచి క్రమంగా దూరమవుతుంది. విధానాలు సామాన్యుల అవసరాల కంటే ప్రభావశీల వర్గాల ప్రయోజనాలకు దగ్గరవుతాయి. ఎన్నికలు ఓటర్లకు మాత్రమే సంబంధించిన ప్రక్రియగా కనిపించినా, అసలు అది ఆర్థిక శక్తి, మీడియా ప్రభావం, రాజకీయ వ్యూహాల మధ్య జరిగే సమీకరణంగా మారిపోతే ప్రజాస్వామ్య సమతుల్యత దెబ్బతింటుంది.
రాజకీయాల్లో నైతికత క్షీణించడం మరో పెద్ద సమస్య. నేడు రాజకీయ అవసరాల కోసం నిన్నటి శత్రువును ఈరోజు మిత్రుడిగా, నిన్నటి అవినీతిపరుడిని ఈరోజు పవిత్రుడిగా చూపించే సంస్కృతి పెరిగింది. అధికారంలో ఉన్నప్పుడు ఒక ప్రమాణం, ప్రతిపక్షంలో ఉన్నప్పుడు మరో ప్రమాణం, ఎన్నికల సమయంలో ఒక మాట, అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత మరో వైఖరి — ఇవి అన్నీ రాజకీయ నైతికత బలహీనపడుతున్న సంకేతాలు. ప్రజలు కూడా ఈ ద్వంద్వ వైఖరిని సహజంగా అంగీకరించడం మొదలుపెడితే అది ప్రజాస్వామ్యానికి అత్యంత ప్రమాదకరం. ఎందుకంటే అప్పుడు అవినీతి పట్ల అసహనం తగ్గిపోతుంది. తప్పు చేసిన వారిపై సామాజిక ఒత్తిడి తగ్గిపోతుంది. “అందరూ ఇలాగే ఉంటారు” అనే నిరాశాజనక భావన సమాజంలో పాతుకుపోతుంది.
స్థానిక ప్రజాస్వామ్యం బలహీనపడటం కూడా దేశ ప్రజాస్వామ్యాన్ని లోపల నుంచి క్షీణింపజేస్తుంది. ప్రజాస్వామ్యం కేవలం పార్లమెంట్‌లో ఉండదు. గ్రామ సభలో ఉంటుంది. మున్సిపల్ సమావేశంలో ఉంటుంది. వార్డు సమస్యలపై జరిగే చర్చలో ఉంటుంది. పంచాయతీ నిర్ణయాల్లో ఉంటుంది. కానీ స్థానిక సంస్థలకు సరిపడిన అధికారాలు, నిధులు, స్వతంత్రత ఇవ్వకుండా కేవలం ఎన్నికలు జరిపి వదిలేస్తే అది ప్రజాస్వామ్యాన్ని ప్రజల జీవితాల నుంచి దూరం చేస్తుంది. ప్రజలు తమ వీధి, తమ గ్రామం, తమ పట్టణం, తమ ప్రభుత్వ పాఠశాల, తమ ఆసుపత్రి, తమ తాగునీటి సమస్య, తమ పర్యావరణం గురించి ప్రశ్నించే స్థాయికి రావాలి. స్థానిక స్థాయిలో పాల్గొనే సంస్కారం లేకుండా జాతీయ స్థాయి ప్రజాస్వామ్యం బలపడదు.
ఇక్కడికి వచ్చేసరికి అసలు ప్రశ్న మళ్లీ ప్రజలపైనే పడుతుంది. ఎందుకంటే వ్యవస్థలు బలహీనపడటానికి కారణం కేవలం పాలకులు మాత్రమే కాదు. ప్రజల మౌనం కూడా. సమాజం ఒక దశలో “నాకు నేరుగా ఇబ్బంది రాకపోతే చాలు” అనే స్వప్రయోజన దృష్టిలో పడిపోతే, అది ప్రజాస్వామ్యానికి అత్యంత ప్రమాదకరమైన మలుపు. రైతుల సమస్యలు, విద్యా సంక్షోభం, నిరుద్యోగం, పర్యావరణ విధ్వంసం, అవినీతి, ప్రజా వనరుల దుర్వినియోగం — ఇవి అన్నీ “నాకు సంబంధం లేని విషయాలు” అనే భావనతో చూస్తే ప్రజాస్వామ్యం నిలబడదు. వ్యక్తిగత విజయాలు సమాజం క్షీణిస్తున్నప్పుడు ఎక్కువకాలం నిలవవు. మంచి ఉద్యోగం, మంచి ఇల్లు, వ్యక్తిగత సౌకర్యం ఉన్నా చట్టం బలహీనపడితే, న్యాయం అందుబాటులో లేకపోతే, ప్రభుత్వ వ్యవస్థలు క్షీణిస్తే చివరికి దాని ప్రభావం అందరిపైనా పడుతుంది.
సోషల్ మీడియా యుగంలో సమాచారం పెరిగింది కానీ అవగాహన పెరిగిందా అన్న ప్రశ్నకు సమాధానం అంత సులభం కాదు. ఇప్పుడు ప్రతి వ్యక్తి చేతిలో ఫోన్ ఉంది. వార్తలు, వీడియోలు, విశ్లేషణలు, అభిప్రాయాలు, వాదనలు అన్నీ ఒక క్లిక్ దూరంలో ఉన్నాయి. కానీ అదే సమయంలో ఫేక్ న్యూస్, అర్ధసత్యాలు, ప్రణాళికాబద్ధమైన ప్రచారం, ట్రోలింగ్, భావోద్వేగ మాయాజాలం కూడా అదే వేగంతో పెరిగాయి. ప్రజలు విషయాన్ని అర్థం చేసుకునే ముందు స్పందిస్తున్నారు. చదివే ముందు పంచుకుంటున్నారు. వాస్తవం తెలుసుకునే ముందు తీర్పు ఇస్తున్నారు. ఈ పరిస్థితి ప్రజాస్వామ్య చర్చలను బలహీనపరుస్తోంది. పౌరులు ఆలోచించే వ్యక్తులుగా కాకుండా స్పందించే యంత్రాలుగా మారిపోతే, అది ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రమాదమే.
ప్రజలు భయపడటం ప్రారంభించిన సమాజంలో ప్రజాస్వామ్యం బలంగా ఉండదు. ఉద్యోగం పోతుందేమో, కేసు పడుతుందేమో, సోషల్ మీడియాలో దాడి చేస్తారేమో, అధికార వ్యవస్థ వేధిస్తుందేమో, సమాజంలో ఒంటరిని చేస్తారేమో అనే భయం పెరిగితే ప్రజలు తమ అభిప్రాయాన్ని దాచుకుంటారు. ఈ మౌనం బయటకు కనిపించదు. కానీ ఇది అత్యంత ప్రమాదకరమైన ప్రజాస్వామ్య సంక్షోభం. ఎన్నికలు జరుగుతున్నాయి కాబట్టి ప్రజాస్వామ్యం బాగానే ఉంది అనుకోవడం సరిపోదు. భయంలేకుండా మాట్లాడే హక్కు, భిన్నాభిప్రాయాన్ని చెప్పే స్వేచ్ఛ, శాంతియుత నిరసన తెలిపే అవకాశం, అధికారాన్ని ప్రశ్నించే ధైర్యం — ఇవే నిజమైన ప్రజాస్వామ్య ప్రమాణాలు.
ప్రజాస్వామ్యాన్ని నిలబెట్టేది చివరికి చట్టాల కంటే ప్రజల సంస్కారం. భిన్నాభిప్రాయాన్ని వినగలగడం, ఓటమిని అంగీకరించగలగడం, మెజారిటీ శక్తిని మైనారిటీల అణచివేతకు ఉపయోగించకపోవడం, తన పార్టీ తప్పు చేసినా తప్పే అని చెప్పగల నైతిక ధైర్యం, ప్రభుత్వాన్ని ప్రేమతో కాదు జవాబుదారీతనంతో చూడగల దృష్టి — ఇవన్నీ ప్రజాస్వామ్య సంస్కారానికి సూచనలు. ఇంట్లో పిల్లలు ప్రశ్నిస్తే “మూసుకో” అని కాకుండా “ఎందుకు అలా అనుకుంటున్నావు?” అని అడిగే సంస్కారం రావాలి. కళాశాలల్లో విద్యార్థి రాజకీయ చైతన్యాన్ని నిషేధించకుండా ప్రజాస్వామ్య శిక్షణగా చూడాలి. యువతను కేవలం ఉద్యోగ యంత్రాలుగా కాకుండా బాధ్యతగల పౌరులుగా తీర్చిదిద్దాలి. మీడియా ప్రజల భావోద్వేగాలను కాకుండా వారి అవగాహనను పెంచాలి. న్యాయవ్యవస్థ వేగంగా, నిష్పక్షపాతంగా పనిచేయాలి. రాజకీయ పార్టీలు అంతర్గత ప్రజాస్వామ్యాన్ని పాటించాలి.
ఇప్పుడు భారతదేశం ముందున్న అసలైన ప్రశ్న — ప్రజాస్వామ్యం ప్రమాదంలో ఉందా? అన్నది మాత్రమే కాదు. ప్రజాస్వామ్యాన్ని కాపాడాల్సిన ప్రజల చైతన్యం క్షీణిస్తున్నదా? అన్నదే మరింత పెద్ద ప్రశ్న. ఎందుకంటే ప్రజాస్వామ్యం కాగితంపై ఉండొచ్చు, రాజ్యాంగ పుస్తకంలో ఉండొచ్చు, ఎన్నికల షెడ్యూల్‌లో ఉండొచ్చు. కానీ ప్రజల మనసుల్లో, వారి ప్రశ్నల్లో, వారి స్పందనలో, వారి బాధ్యతలో లేకపోతే అది ఖాళీ రూపమే. ప్రజలు మేల్కొంటే వ్యవస్థలు మారతాయి. ప్రజలు మౌనంగా ఉంటే వ్యవస్థలు మూగబోతాయి. అందుకే ప్రతి పౌరుడు తనను తాను ఒక్కసారి ప్రశ్నించుకోవాలి — నేను సమస్యలో భాగమా? లేక పరిష్కారంలో భాగమా? ఆ ప్రశ్నకు సమాజం ఇచ్చే సమాధానమే భారత ప్రజాస్వామ్య భవిష్యత్తును నిర్ణయిస్తుంది. ప్రజాస్వామ్యం ఒకసారి సాధించుకున్న వారసత్వం కాదు; ప్రతి తరం మళ్లీ మళ్లీ కాపాడుకోవాల్సిన బాధ్యత. ప్రజలు అప్రమత్తంగా ఉన్నంతకాలం ప్రజాస్వామ్యం బతికే ఉంటుంది. ప్రజలు నిర్లక్ష్యంగా మారిన రోజు నుంచే ప్రజాస్వామ్యం లోపల నుంచి క్షీణించడం ప్రారంభమవుతుంది.
చందమూరి నరసింహరెడ్డి
ఫ్రీలాన్స్ జర్నలిస్టు
కదిరి.
