ఎరువుల స్వయంసమృద్ధి గురించి దేశంలో తరచుగా చర్చ మొదలయ్యేది అంతర్జాతీయ సంక్షోభాల సమయంలోనే. ముఖ్యంగా మధ్యప్రాచ్యంలో ఉద్రిక్తతలు పెరిగినా, హోర్ముజ్ జలసంధి చుట్టూ యుద్ధ వాతావరణం నెలకొన్నా, చమురు ధరలు ఎగబాకినా వెంటనే భారత్లో వినిపించే ప్రశ్న ఒక్కటే — మన దేశంలో వాడే ఎరువులు మనమే పూర్తిగా తయారు చేసుకోలేమా? ఇంకా విదేశాలపై ఎందుకు ఆధారపడాలి? ఈ ప్రశ్న వెనుక రైతుల భవిష్యత్తుపై, వ్యవసాయ రంగంపై, దేశ ఆహార భద్రతపై ఉన్న ఆందోళన దాగి ఉంది. ఎందుకంటే ఎరువుల కొరత లేదా ధరల పెరుగుదల చివరికి పంటలపై, దిగుబడులపై, రైతు ఖర్చులపై, ఆహార ధరలపై ప్రభావం చూపుతుంది. అందుకే ఎరువుల అంశం కేవలం వ్యవసాయ శాఖ పరిధిలో ఉండే ఒక సాంకేతిక విషయం మాత్రమే కాదు; అది దేశ ఆర్థిక స్థిరత్వం, ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ, రైతు సంక్షేమం, ఆహార భద్రతకు ముడిపడిన జాతీయ వ్యూహాత్మక అంశం.
అయితే భారత్ ఎరువుల విషయంలో పూర్తిగా వెనుకబడి ఉందనుకోవడం సరైంది కాదు. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఎరువుల వినియోగదారులలో భారత్ ఒకటి మాత్రమే కాదు, అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారులలో కూడా ఒకటి. గత పదేళ్లలో దేశీయ ఎరువుల రంగాన్ని బలోపేతం చేసేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం అనేక చర్యలు చేపట్టింది. మూతపడిన పాత యూరియా కర్మాగారాలను పునరుద్ధరించడం, కొత్త గ్యాస్ ఆధారిత ప్లాంట్లను నెలకొల్పడం, దేశీయ ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని పెంచడం, సరఫరా వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడం వంటి చర్యల వల్ల భారత్ ఎరువుల తయారీలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ముఖ్యంగా యూరియా ఉత్పత్తిలో దేశం చాలా ముందుకు వచ్చింది. మన దేశంలో వాడే యూరియాలో పెద్ద భాగం ఇప్పుడు దేశీయంగానే తయారవుతోంది. అందువల్ల “భారత్ ఎరువులన్నీ దిగుమతి చేసుకుంటుంది” అనేది వాస్తవానికి సరిపోని అపోహ.
అసలు సమస్య ఎక్కడుందంటే, అది కర్మాగారాల సంఖ్యలో కాదు, సాంకేతిక పరిజ్ఞానం లోపంలో కాదు, పెట్టుబడుల కొరతలో కూడా కాదు. అసలు చిక్కు ప్రకృతి సిద్ధంగా లభించే ముడి పదార్థాల వద్దే ఉంది. ఎరువుల తయారీకి అవసరమైన మూడు ప్రధాన వనరులు భారత భూభాగంలో పరిమితంగా ఉండటమే మన బలహీనత. యూరియా తయారీకి సహజ వాయువు అవసరం. డీఏపీ తయారీకి ఫాస్ఫేట్ రాక్, ఫాస్ఫారిక్ యాసిడ్ అవసరం. పొటాష్ ఎరువుల కోసం పొటాషియం ఖనిజాలు అవసరం. ఈ మూడు కీలక వనరులు భారత్లో తగిన స్థాయిలో లేవు. ప్లాంట్లు కట్టగలం, శాస్త్రవేత్తలను తయారుచేయగలం, సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేసుకోగలం. కానీ భూమి అడుగున లేని ఖనిజ సంపదను మనమే సృష్టించలేం. ఈ భౌగోళిక పరిమితి వల్లే భారత్ కెనడా, రష్యా, మొరాకో, జోర్డాన్, సౌదీ అరేబియా, బెలారస్ వంటి దేశాలపై ఆధారపడాల్సి వస్తోంది.
యూరియా విషయంలో భారత్ గణనీయమైన స్థాయిలో స్వయం సమృద్ధిని సాధించినప్పటికీ, డీఏపీ, పొటాష్ వంటి ఎరువుల విషయంలో మాత్రం ముడి పదార్థాల దిగుమతులు తప్పనిసరి. సహజ వాయువు కొరత వల్ల యూరియా తయారీలో కూడా కొంత మేర దిగుమతులపై ఆధారపడాల్సి వస్తుంది. సహజ వాయువు కేవలం ఇంధనం మాత్రమే కాదు, యూరియా తయారీలో అది రసాయనిక ఫీడ్స్టాక్గా కూడా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల ప్రపంచ మార్కెట్లో LNG ధరలు పెరిగితే యూరియా తయారీ ఖర్చు కూడా పెరుగుతుంది. అదే సమయంలో ఫాస్ఫేట్ రాక్, ఫాస్ఫారిక్ యాసిడ్ ధరలు పెరిగితే డీఏపీ ఖరీదు పెరుగుతుంది. పొటాష్ సరఫరా దెబ్బతింటే పంటల సమతుల్య పోషణలో సమస్యలు వస్తాయి. అంటే ఎరువుల ధరలు, లభ్యత, సరఫరా అన్నీ అంతర్జాతీయ మార్కెట్తో ముడిపడి ఉంటాయి.
ఇక్కడే మధ్యప్రాచ్య ఉద్రిక్తతల ప్రభావం భారత్పై కనిపిస్తుంది. హోర్ముజ్ జలసంధి ప్రపంచ చమురు, LNG సరఫరాకు కీలక మార్గం. అక్కడ ఉద్రిక్తతలు పెరిగితే చమురు ధరలు పెరగడం మాత్రమే కాదు, సముద్ర రవాణా ఖర్చులు, బీమా ప్రీమియంలు, సరఫరా ఆలస్యాలు, LNG ధరలు కూడా పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది. ఫలితంగా ఎరువుల తయారీ వ్యయం పెరుగుతుంది. భారత్ లాంటి భారీ వ్యవసాయ దేశంలో ఇది చిన్న విషయం కాదు. ఎరువుల ధరలు పెరిగితే రైతు ఖర్చు పెరుగుతుంది. రైతు ఖర్చు పెరిగితే పంట ఉత్పత్తి వ్యయం పెరుగుతుంది. పంట ఉత్పత్తి వ్యయం పెరిగితే చివరికి మార్కెట్లో ధాన్యం, పప్పులు, కూరగాయలు, ఇతర ఆహార వస్తువుల ధరలు కూడా పెరిగే ప్రమాదం ఉంటుంది. అంటే ఎరువుల సంక్షోభం చివరికి వినియోగదారుడి కిచెన్ వరకు చేరుతుంది.
ఎరువుల లభ్యతలో అంతరాయం కలిగితే దాని ప్రభావం చాలా తీవ్రమైనది. రైతు సరైన సమయంలో సరైన ఎరువును పొందలేకపోతే పంట దిగుబడి తగ్గిపోతుంది. ముఖ్యంగా వరి, గోధుమ, మక్కజొన్న, పత్తి, చెరకు వంటి పంటలలో ఎరువుల వినియోగం కీలకం. ఎరువుల కొరత వల్ల దిగుబడి పడిపోతే దేశ ఆహార ఉత్పత్తి తగ్గే ప్రమాదం ఉంది. ఆహార ఉత్పత్తి తగ్గితే మార్కెట్లో ధరలు పెరుగుతాయి. ధరలు పెరిగితే ద్రవ్యోల్బణం అదుపు తప్పుతుంది. గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థపై ఒత్తిడి పెరుగుతుంది. రైతు అప్పులు పెరుగుతాయి. ఇలా చూస్తే ఎరువుల లభ్యత అనేది కేవలం వ్యవసాయ శాఖ లేదా ఎరువుల మంత్రిత్వశాఖకు సంబంధించిన అంశం మాత్రమే కాదు; అది నేరుగా దేశ ఆర్థిక ఆరోగ్యానికి సంబంధించిన విషయం.
అందుకే కేంద్ర ప్రభుత్వం ఎరువుల ధరల విషయంలో రైతును రక్షించేందుకు భారీ సబ్సిడీలు ఇస్తోంది. ప్రపంచ మార్కెట్లో ముడి పదార్థాల ధరలు ఎంత పెరిగినా, రైతు చేతికి తక్కువ ధరలో ఎరువులు అందేలా ప్రభుత్వం భారీ ఆర్థిక భారం భరిస్తోంది. ప్రతి సంవత్సరం లక్షల కోట్ల రూపాయల సబ్సిడీ రైతు ప్రయోజనార్థం వెచ్చించబడుతోంది. ఈ సబ్సిడీ వల్ల రైతు మార్కెట్ ధరకు ఎరువు కొనాల్సిన అవసరం లేకుండా పోతుంది. సాగు ఖర్చు కొంతవరకు నియంత్రణలో ఉంటుంది. అయితే మరోవైపు ఇది ప్రభుత్వ ఖజానాపై పెద్ద భారంగా మారుతుంది. ముఖ్యంగా అంతర్జాతీయ మార్కెట్లో DAP, LNG, పొటాష్ ధరలు ఒక్కసారిగా ఎగిసిపడితే సబ్సిడీ బిల్లు భారీగా పెరుగుతుంది. అయినప్పటికీ రైతు సంక్షేమం, ఆహార భద్రత దృష్ట్యా ప్రభుత్వం ఈ భారాన్ని మోస్తోంది.
అయినా కూడా భారత్ శాశ్వతంగా విదేశాలపైనే ఆధారపడే దేశంగా ఉండిపోవాలని భావించడం లేదు. ఈ ఆధారపడే స్థాయిని తగ్గించేందుకు అనేక వ్యూహాలు అమలు చేస్తోంది. మొదటగా దేశీయ యూరియా ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని పెంచేందుకు మూతపడిన కర్మాగారాల పునరుద్ధరణ చేపట్టింది. రెండవది, ఫాస్ఫేట్ మరియు పొటాష్ ముడి పదార్థాల కోసం విదేశీ గనుల్లో పెట్టుబడులు పెట్టడం, దీర్ఘకాల సరఫరా ఒప్పందాలు కుదుర్చుకోవడం వంటి చర్యలు చేపడుతోంది. మూడవది, నానో యూరియా, నానో DAP వంటి కొత్త సాంకేతికతలను ప్రోత్సహిస్తోంది. ఇవి తక్కువ పరిమాణంలో ఎక్కువ ఫలితాన్ని ఇవ్వగలిగితే సంప్రదాయ ఎరువుల వినియోగం తగ్గే అవకాశం ఉంటుంది. దాంతో దిగుమతుల ఒత్తిడి కొంత తగ్గవచ్చు.
నానో ఎరువుల ప్రాధాన్యం ఇక్కడ చాలా ఎక్కువ. రైతు ఒక సంచి యూరియా బదులు తక్కువ పరిమాణంలోనే సమాన ప్రయోజనం ఇచ్చే నానో యూరియాను ఉపయోగించగలిగితే ఎరువుల వినియోగ సామర్థ్యం పెరుగుతుంది. రవాణా ఖర్చు తగ్గుతుంది. నిల్వ సమస్యలు తగ్గుతాయి. నేలపై, పర్యావరణంపై పడే ఒత్తిడి కూడా కొంతవరకు తగ్గే అవకాశం ఉంది. ఇదే విధంగా నానో DAP వంటి సాంకేతికతలు విస్తృతంగా ఉపయోగంలోకి వస్తే భవిష్యత్తులో దిగుమతులపై ఒత్తిడి తగ్గే అవకాశముంది. అయితే ఈ మార్పు ఒక్క రోజులో జరగదు. రైతుల్లో అవగాహన, మార్కెట్లో అందుబాటు, శాస్త్రీయ ధృవీకరణ, విస్తృత స్థాయి వినియోగం వంటి అంశాలు సమాంతరంగా ముందుకు సాగాలి.
భారత్ ఎరువుల భద్రత విషయంలో మరో కీలక అంశం సేంద్రియ వ్యవసాయం, సమతుల్య ఎరువుల వినియోగం. చాలా ప్రాంతాల్లో రైతులు యూరియాను అధికంగా వాడుతుంటారు. కారణం అది సబ్సిడీతో తక్కువ ధరలో దొరకడం. కానీ పంటలకు నైట్రోజన్ ఒక్కటే కాదు; ఫాస్ఫరస్, పొటాషియం, సల్ఫర్, సూక్ష్మ పోషకాలు కూడా అవసరం. ఒకే రకం ఎరువును అధికంగా వాడటం వల్ల నేల ఆరోగ్యం దెబ్బతినడం, దీర్ఘకాలంలో దిగుబడులు తగ్గిపోవడం, నీటి కాలుష్యం పెరగడం వంటి సమస్యలు వస్తాయి. అందువల్ల ఎరువుల స్వయం సమృద్ధి చర్చ కేవలం “ఎంత ఉత్పత్తి చేశాం?” అనే ప్రశ్నతో ముగియకూడదు. “ఎంత సమతుల్యంగా వాడుతున్నాం?”, “ఎంత వృథా అవుతోంది?”, “ఎంత సమర్థవంతంగా రైతు చేతికి చేరుతోంది?” అనే ప్రశ్నలూ అంతే ముఖ్యం.
భారత్ భవిష్యత్తు వ్యూహం మూడు దిశల్లో సాగాలి. ఒకటి — దేశీయ ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని మరింత పెంచడం. రెండు — విదేశీ ముడి పదార్థాల భద్రత కోసం వ్యూహాత్మక ఒప్పందాలు, గనుల్లో పెట్టుబడులు, సరఫరా మూలాల వైవిధ్యీకరణ చేయడం. మూడు — రైతు స్థాయిలో సమతుల్య ఎరువుల వినియోగం, నానో ఎరువులు, బయో ఫర్టిలైజర్లు, సేంద్రియ పద్ధతులను ప్రోత్సహించడం. ఈ మూడు దిశల్లో సమాంతరంగా ముందుకెళ్లగలిగితేనే భారత్ ఎరువుల రంగంలో బలమైన భద్రతా వలయాన్ని నిర్మించగలదు.
ఎరువుల రంగంలో భారత్ సాధించిన పురోగతిని చిన్నచూపు చూడలేం. యూరియా ఉత్పత్తిలో గణనీయమైన స్థాయి, సరఫరా వ్యవస్థలో బలోపేతం, రైతుకు సబ్సిడీ రక్షణ, కొత్త సాంకేతికతల ప్రోత్సాహం వంటి అంశాలు దేశాన్ని బలంగా నిలబెడుతున్నాయి. కానీ అదే సమయంలో పూర్తి స్వయం సమృద్ధి సాధించడంలో ముడి పదార్థాల కొరత ఒక కఠిన వాస్తవం. అందుకే “ఎందుకు ఇంకా ఎరువులు దిగుమతి చేసుకుంటున్నాం?” అనే ప్రశ్నకు సరైన సమాధానం — “కర్మాగారాలు లేవు కాబట్టి కాదు, ముడి వనరులు పరిమితంగా ఉన్నందుకే” అనేది.
మధ్యప్రాచ్య సంక్షోభాలు, గ్లోబల్ సరఫరా గొలుసు అంతరాయాలు, చమురు-గ్యాస్ ధరల పెరుగుదల మనకు ఒక స్పష్టమైన హెచ్చరిక ఇస్తున్నాయి. ఆహార భద్రత, ఇంధన భద్రతలాగే ఎరువుల ముడి వనరుల భద్రత కూడా జాతీయ వ్యూహంలో కీలక స్థానాన్ని పొందాలి. రైతు చేతిలో సరైన సమయంలో సరైన ఎరువు ఉండాలి అంటే కేవలం కర్మాగారాలు ఉండటం సరిపోదు; వాటికి కావాల్సిన ముడి పదార్థాల భద్రత కూడా ఉండాలి. ఆ భద్రతను సాధించడమే నిజమైన ఎరువుల ఆత్మనిర్భరత. భారత్ భవిష్యత్తులో ఇదే దిశగా మరింత దృఢంగా అడుగులు వేయాల్సిన అవసరం ఉంది. రైతు భరోసా, పంటల భద్రత, ఆహార సరఫరా స్థిరత్వం, ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ — ఇవన్నీ చివరికి ఎరువుల భద్రతతోనే ముడిపడి ఉన్నాయనే విషయాన్ని ఇప్పుడు మరింత స్పష్టంగా అర్థం చేసుకోవాల్సిన సమయం వచ్చింది.
