రాయలసీమ అంటేనే కరువు ప్రాంతం. వర్షం పడితేనే పంట.. వర్షం ముఖం చాటేస్తే రైతు భవిష్యత్తే ప్రశ్నార్థకం. ఇలాంటి ప్రాంతంలో నీటి భద్రత కోసం దశాబ్దాలుగా వేల కోట్ల రూపాయలతో భారీ ఎత్తిపోతల పథకాలు, కాలువలు, రిజర్వాయర్లు నిర్మించారు. హంద్రీ–నీవా, పోతిరెడ్డిపాడు, తెలుగుగంగ, తుంగభద్ర హైలెవల్ కెనాల్ వంటి పథకాలు రాయలసీమకు జీవనాడులుగా చెప్పుకున్నారు. కానీ ఇప్పుడు రైతులు అడుగుతున్న ప్రశ్న మాత్రం చాలా సూటిగా ఉంది.
“వేల కోట్లతో ప్రాజెక్టులు నిర్మించినా.. కరవు వచ్చినప్పుడు పంటలకు నీరు అందకపోతే ఆ ప్రాజెక్టుల ప్రయోజనం ఏమిటి?”
ఎల్నినో ప్రభావం, తగ్గిన వర్షపాతం, క్షీణిస్తున్న భూగర్భజలాలు, రిజర్వాయర్లలో పరిమిత నిల్వలు, సాగునీటి విడుదలపై ఆంక్షలు.. ఇవన్నీ కలిసి రాయలసీమ రైతును మరోసారి తీవ్ర ఆందోళనలోకి నెట్టుతున్నాయి. అనంతపురం, కర్నూలు, కడప, చిత్తూరు జిల్లాల్లో ఇప్పటికే వర్షాభావ పరిస్థితులపై ఆందోళన వ్యక్తమవుతోంది. భూగర్భజలాలపై పెరుగుతున్న ఒత్తిడి, బోర్వెల్ల వైఫల్యం, సాగు విస్తీర్ణం తగ్గిపోవడం, పశుగ్రాస కొరత వంటి సమస్యలు గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతున్నాయి.
ఇది కేవలం ఒక సీజన్ సమస్యేనా? లేక రాయలసీమ జల నిర్వహణ వ్యవస్థలో ఉన్న పెద్ద లోపాలకు ఇది మరో హెచ్చరికా? అన్న ప్రశ్న ఇప్పుడు రైతు సంఘాలు, రాజకీయ పార్టీలు, జలవనరుల నిపుణుల మధ్య చర్చకు వస్తోంది.
ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో ప్రభుత్వం ప్రధానంగా తాగునీటి భద్రతకే ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నట్లు తెలుస్తోంది. అనంతపురం జిల్లా పరిస్థితిపై అధికారులు చేసిన ప్రకటనల ప్రకారం, అందుబాటులో ఉన్న నీటిని ప్రధానంగా తాగునీటి అవసరాల కోసం రిజర్వ్ చేయాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. దీంతో సాగునీటి విడుదలపై పరిమితులు విధించాల్సి వస్తోందన్న వాదన వినిపిస్తోంది.
కానీ రైతులు మాత్రం మరో కోణాన్ని ప్రశ్నిస్తున్నారు. తాగునీటిని కాపాడటం తప్పనిసరి. కానీ సాగునీటిని పూర్తిగా నిలిపివేస్తే రైతు ఎలా బతుకుతాడు? ఒక పంట సీజన్ పూర్తిగా నష్టపోతే రైతు అప్పుల నుంచి ఎలా బయటపడతాడు? పశువులకు మేత ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది? గ్రామీణ ఉపాధి ఎలా కొనసాగుతుంది? వలసలు పెరగవా? అనే ప్రశ్నలు ఇప్పుడు మరింత బలంగా వినిపిస్తున్నాయి.
రాయలసీమ నీటి అవసరాల్లో తుంగభద్ర జలాలు కీలకమైనవి. అయితే కేటాయింపులకు, వాస్తవంగా అందుబాటులోకి వచ్చే నీటికి మధ్య వ్యత్యాసం ఉందన్న ఆందోళన రైతు వర్గాల్లో వ్యక్తమవుతోంది. తుంగభద్ర నుంచి రావాల్సిన నీరు పూర్తిస్థాయిలో అందకపోవడం, హంద్రీ–నీవా వ్యవస్థకు పరిమిత నీటి లభ్యత వంటి అంశాలు సాగు ప్రణాళికలను ప్రభావితం చేస్తున్నాయని రైతులు చెబుతున్నారు.
రైతు దృష్టిలో సమస్య చాలా స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. రిజర్వాయర్లో నీరు లేకపోతే కరువు సహజం. కానీ నీటి వ్యవస్థలు ఉన్నా సరైన సమయంలో నీరు రాకపోతే అది నిర్వహణ సమస్య కాదా? అన్న ప్రశ్నకు ప్రభుత్వం స్పష్టమైన సమాధానం ఇవ్వాల్సిన అవసరం ఉందని రైతు సంఘాలు డిమాండ్ చేస్తున్నాయి.
హంద్రీ–నీవా సుజల శ్రావంతి పథకాన్ని రాయలసీమ నీటి చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన ఎత్తిపోతల పథకాలలో ఒకటిగా భావిస్తారు. కృష్ణా జలాలను కరువు ప్రాంతాలకు తరలించాలన్న లక్ష్యంతో రూపొందించిన ఈ వ్యవస్థపై వేల కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు చేశారు. కాలువలు, పంపింగ్ స్టేషన్లు, రిజర్వాయర్లు, అనుసంధాన వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేశారు.
కానీ ఇప్పుడు రైతులు అడుగుతున్న ప్రశ్న ఒక్కటే. “పథకం ఉంది.. కాలువ ఉంది.. పంపులు ఉన్నాయి.. మరి పంటలకు నీరు ఎందుకు లేదు?”
ఎత్తిపోతల పథకాలు కేవలం నిర్మాణాలుగా మిగిలిపోతే రైతుకు ప్రయోజనం ఉండదు. వాటికి తగిన నీటి కేటాయింపులు, సకాలంలో విద్యుత్ సరఫరా, పంపింగ్ సామర్థ్యం, కాలువల నిర్వహణ, రిజర్వాయర్ల సమన్వయం, చివరి రైతు వరకు నీటి పంపిణీ అన్నీ సమర్థవంతంగా పనిచేయాలి. ఈ మొత్తం వ్యవస్థలో ఎక్కడైనా లోపం ఏర్పడితే చివరికి నష్టపోయేది రైతే.
రాయలసీమలో భూగర్భజలాల క్షీణత అత్యంత ఆందోళనకరమైన అంశంగా మారుతోంది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో కాలువల ద్వారా గతంలో జరిగిన నీటి చొరబాటు భూగర్భజలాల రీఛార్జ్కు కొంతమేర ఉపయోగపడేదన్న వాదన ఉంది. అయితే ఆధునిక కాలువల లైనింగ్ వల్ల నీటి నష్టం తగ్గినప్పటికీ, స్థానికంగా భూగర్భజలాల రీఛార్జ్పై ప్రభావం ఉంటుందా అనే చర్చ కూడా జరుగుతోంది.
ఇక్కడ సమతుల్య జల నిర్వహణ అవసరం. నీటిని వృథా కాకుండా కాపాడటం ఒకవైపు అవసరం. అదే సమయంలో చెరువులు, పర్కొలేషన్ ట్యాంకులు, రీఛార్జ్ నిర్మాణాల ద్వారా భూగర్భజలాలను పెంచడం మరోవైపు అవసరం. రాయలసీమ వంటి కరువు ప్రాంతంలో కేవలం కాలువలో నీరు ప్రవహించడం సరిపోదు. ప్రతి చుక్క నీరు భూమిలోకి వెళ్లి భూగర్భజలాలను కూడా బలోపేతం చేసే వ్యవస్థ అవసరం.
శ్రీశైలం నీటి నిల్వలు, తుంగభద్ర జలాలు, ఇతర నీటి వనరుల వినియోగంపై ఇప్పుడు రాజకీయంగా కూడా చర్చ జరుగుతోంది. రైతులు అడుగుతున్నది ఒకటే. “రిజర్వాయర్లలో నీరు ఉన్నప్పుడు, కనీసం పంటలను కాపాడేందుకు ఎందుకు సమయానుకూలంగా విడుదల చేయడం లేదు?”
అయితే ప్రభుత్వం మాత్రం తాగునీటి అవసరాలు, భవిష్యత్ నిల్వలు, ఇతర రాష్ట్రాల వాటాలు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, అంతర్రాష్ట్ర జల వివాదాలు వంటి అనేక అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సి ఉంటుందని చెబుతోంది. అంటే ఇది కేవలం ఒక గేటు తెరిచి నీరు వదిలే సమస్య కాదు. కానీ రైతు మాత్రం ఒకే విషయాన్ని చూస్తాడు.
“నా పొలం ఎండిపోతోందా? లేక నీరు వస్తుందా?”
రైతు కోణంలో చూసినప్పుడు ప్రభుత్వ జల విధానాలన్నింటికీ చివరి పరీక్ష ఇదే.
కొన్ని ప్రాంతాల్లో రైతులు చేస్తున్న మరో ఆరోపణ రాజకీయంగా చర్చకు దారితీస్తోంది. తుంగభద్ర జలాల వినియోగంలో పొరుగు రాష్ట్రాల్లో సాగునీటి విడుదల జరుగుతున్నప్పటికీ, ఆంధ్రప్రదేశ్లో మాత్రం నీటిని తాగునీటి అవసరాలకే పరిమితం చేస్తున్నారన్న విమర్శలు వస్తున్నాయి. అయితే ఇలాంటి ఆరోపణలపై పూర్తి స్థాయి సాంకేతిక, చట్టపరమైన జల కేటాయింపుల వివరాలు పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉంది.
ఎందుకంటే ప్రతి రాష్ట్రానికి జల వినియోగం కేటాయింపులు, నిల్వలు, ప్రాజెక్టు సామర్థ్యం, పంటల అవసరాలు, అంతర్రాష్ట్ర ఒప్పందాలు వంటి అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కానీ ఈ అంశంలో ప్రభుత్వం ప్రజలకు స్పష్టమైన వివరాలు ఇవ్వకపోతే అనుమానాలు మరింత పెరుగుతాయి.
ఎల్నినో ప్రభావం, వర్షాభావ పరిస్థితులపై ముందస్తు హెచ్చరికలు వచ్చినప్పుడు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ముందుగానే నీటి నిల్వల ప్రణాళిక, పంటల ప్రణాళిక, ప్రత్యామ్నాయ పంటలు, పశుగ్రాస నిల్వలు, తాగునీటి భద్రత, సాగునీటి ప్రాధాన్యత, భూగర్భజలాల రీఛార్జ్ వంటి అంశాలపై సమగ్ర ప్రణాళిక సిద్ధం చేయాల్సిన అవసరం ఉంది.
రైతుల ప్రధాన విమర్శ కూడా ఇదే. “కరవు వచ్చిన తర్వాత సమావేశాలు పెట్టడం కాదు.. కరవు వచ్చే అవకాశం ఉన్నప్పుడే చర్యలు తీసుకోవాలి.”
రాయలసీమ నీటి సమస్య వచ్చిన ప్రతిసారీ రాజకీయ ఆరోపణలు మొదలవుతాయి. ఒక ప్రభుత్వం గత ప్రభుత్వం ప్రాజెక్టులు పూర్తి చేయలేదని చెబుతుంది. మరో పార్టీ ప్రస్తుత ప్రభుత్వం నీటిని విడుదల చేయడం లేదని ఆరోపిస్తుంది. ప్రతిపక్షం ఉద్యమాలు చేస్తుంది. ప్రభుత్వం గణాంకాలు చెబుతుంది.
కానీ చివరకు రైతు పరిస్థితి మాత్రం మారకపోతే రాజకీయ వాదనలకు అర్థం ఉండదు. ఉరవకొండ, కణేకల్లు తదితర ప్రాంతాల్లో సాగునీటి కోసం రైతుల ఆందోళనలు ఈ సమస్య తీవ్రతను తెలియజేస్తున్నాయి. రహదారుల దిగ్బంధనలు, ధర్నాలు, నిరసనలు ఒక విషయం చెబుతున్నాయి.
నీరు రాజకీయ నినాదం కాదు.. రాయలసీమ రైతుకు జీవన ప్రశ్న.
తెలుగుగంగ ప్రాజెక్టు ద్వారా వివిధ అవసరాల కోసం నీటి పంపిణీ జరుగుతున్న నేపథ్యంలో రాయలసీమలో సాగునీటి అవసరాలు పూర్తిస్థాయిలో ఎందుకు తీరడం లేదన్న ప్రశ్న కూడా వినిపిస్తోంది. ఇక్కడ ఒప్పందాలు, కేటాయింపులు, ప్రాధాన్యతలు అన్నీ చట్టబద్ధమైన వ్యవస్థల ప్రకారం అమలవుతాయి. అయితే కరువు ప్రాంతాల్లో నీటి సంక్షోభం తీవ్రంగా ఉన్నప్పుడు అందుబాటులో ఉన్న వనరులను ఎలా సమర్థవంతంగా వినియోగించుకోవాలన్నదే ప్రభుత్వానికి అసలు సవాలు.
ఒప్పందాలు అమలు చేయాలి. అదే సమయంలో రాష్ట్రంలోని రైతు అవసరాలను కూడా నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. ఈ రెండింటి మధ్య సమతుల్యత సాధించడం అత్యంత కీలకం.
ఒక ఎత్తిపోతల పథకం విజయాన్ని ప్రారంభోత్సవాలతో కొలవలేం. పంపింగ్ స్టేషన్ నిర్మించామా లేదా అన్నదే ప్రమాణం కాదు. కాలువ నిర్మించామా లేదా అన్నదే విజయం కాదు. అసలు ప్రశ్న ఒక్కటే.
కరువు సమయంలో రైతు పొలానికి నీరు చేరిందా?
అదే అసలు పరీక్ష.
హంద్రీ–నీవా, పోతిరెడ్డిపాడు, తెలుగుగంగ, తుంగభద్ర హైలెవల్ కెనాల్ వంటి భారీ నీటి మౌలిక సదుపాయాలు ఉన్నప్పటికీ, తీవ్రమైన కరువు సమయంలో రైతు పంటను కాపాడలేకపోతే జల నిర్వహణ వ్యవస్థపై సమీక్ష తప్పనిసరి అవుతుంది.
రాయలసీమ నీటి సంక్షోభాన్ని కేవలం ఒక సీజన్ సమస్యగా కాకుండా దీర్ఘకాలిక జల భద్రత సమస్యగా చూడాల్సిన అవసరం ఉంది. తాగునీరు అత్యున్నత ప్రాధాన్యత అయినప్పటికీ, సాధ్యమైన చోట కనీస పంట రక్షణకు అవసరమైన సాగునీటిపై ప్రత్యేక ప్రణాళిక రూపొందించాలి.
హంద్రీ–నీవా సామర్థ్యం, పంపింగ్ వ్యవస్థ, విద్యుత్ సరఫరా, కాలువల నిర్వహణ, రిజర్వాయర్ల అనుసంధానాలను సమీక్షించాలి. వర్షాకాలంలో అందుబాటులో ఉన్న నీటిని గరిష్టంగా నిల్వ చేసి, కరువు కాలానికి ప్రత్యేక నీటి భద్రత వ్యవస్థ ఏర్పాటు చేయాలి. పర్కొలేషన్ ట్యాంకులు, చెక్డ్యామ్లు, రీఛార్జ్ బోర్లు, చెరువుల పునరుద్ధరణ వంటి కార్యక్రమాలను వేగవంతం చేయాలి.
తక్కువ నీటితో సాగయ్యే పంటలు, మల్చింగ్, డ్రిప్ ఇరిగేషన్, ఇంటర్క్రాపింగ్ వంటి విధానాలకు ప్రోత్సాహకాలు ఇవ్వాలి. కరవు ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో పశువులకు మేత కొరత రాకుండా ముందుగానే ప్రత్యేక ప్రణాళిక రూపొందించాలి. పంట నష్టం, బోర్వెల్ వైఫల్యం, మేత కొరత వంటి సమస్యలతో ఇబ్బంది పడుతున్న రైతులకు సకాలంలో సహాయం అందించాలి.
వాతావరణ మార్పులు నిజం. ఎల్నినో ప్రభావం నిజం. వర్షపాతం తగ్గడం కూడా ప్రకృతి ప్రభావమే కావచ్చు. కానీ ప్రతి ప్రకృతి విపత్తు ప్రభుత్వ వ్యవస్థల సామర్థ్యాన్ని పరీక్షిస్తుంది.
వర్షాలు తగ్గితే ముందస్తు ప్రణాళిక ఉందా?
రిజర్వాయర్లలో నిల్వలు సరిపోతున్నాయా?
నీటి పంపిణీ సమర్థవంతంగా జరుగుతోందా?
భూగర్భజలాలు రీఛార్జ్ అవుతున్నాయా?
రైతుకు ప్రత్యామ్నాయ పంటలపై సూచనలు అందుతున్నాయా?
ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు సిద్ధంగా ఉండాలి. లేకపోతే ప్రతి ఎల్నినో సంవత్సరం రాయలసీమలో అదే కథ పునరావృతమవుతుంది. ఎండిన పొలాలు, విఫలమైన బోర్వెల్లు, పెరిగిన అప్పులు, రైతుల ఆందోళనలు, పశుగ్రాస కొరత, ఉపాధి కోసం వలసలు పెరిగే ప్రమాదం ఉంటుంది.
రాయలసీమ రైతు ప్రతి ప్రభుత్వం దగ్గర ఒకే ప్రశ్న అడుగుతున్నాడు.
“వర్షం రాకపోయినా.. ప్రభుత్వం నిర్మించిన నీటి పథకాలు నన్ను కాపాడలేవా?”
ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వాల్సిన సమయం వచ్చింది. హంద్రీ–నీవా వంటి ఎత్తిపోతల పథకాలు కేవలం ప్రారంభోత్సవాలకు, రాజకీయ ఘనతలకు, ఎన్నికల ప్రచారానికి పరిమితం కాకూడదు. అవి నిజంగా కరవు సమయంలో రైతుకు భరోసాగా నిలవాలి.
శ్రీశైలం, తుంగభద్ర, హంద్రీ–నీవా, పోతిరెడ్డిపాడు, తెలుగుగంగ వంటి నీటి వనరులను సమన్వయం చేసి దీర్ఘకాలిక రాయలసీమ జల భద్రత ప్రణాళిక రూపొందించాలి.
ఎల్నినోను నిందించి చేతులు దులుపుకుంటే రాయలసీమ సమస్య పరిష్కారం కాదు.
సమర్థవంతమైన జల నిర్వహణ, ముందస్తు ప్రణాళిక, పూర్తిస్థాయి ఎత్తిపోతల వ్యవస్థ, భూగర్భజలాల పరిరక్షణ, రైతు కేంద్రీకృత విధానం, రాజకీయాలకు అతీతమైన నిర్ణయాలే రాయలసీమ భవిష్యత్తును కాపాడగల అసలు మార్గాలు.
లేకపోతే వేల కోట్ల ప్రాజెక్టులు ఒకవైపు ఉండి, మరోవైపు రైతు పొలం ఎండిపోతే అది ప్రకృతి వైఫల్యం మాత్రమే కాదు.. జల నిర్వహణ వ్యవస్థకు కూడా పెద్ద ప్రశ్నగా మిగిలిపోతుంది. El Nino,
RayalaseemaWaterCrisis
