భారతదేశంలో నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (డీలిమిటేషన్) అంశం మరోసారి దేశ రాజకీయాల్లో ప్రధాన చర్చగా మారింది. 2026 తర్వాత ప్రారంభమయ్యే ఈ ప్రక్రియ దేశ రాజకీయ సమీకరణాలను గణనీయంగా ప్రభావితం చేసే అవకాశం ఉందని విశ్లేషకులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. ఇప్పటికే కేంద్ర ప్రభుత్వం, ఎన్నికల సంస్థలు ముందస్తు ప్రణాళికలపై దృష్టి పెట్టినట్లు సమాచారం.
భారత రాజ్యాంగంలోని Article 82 of Indian Constitution మరియు Article 170 of Indian Constitution ప్రకారం ప్రతి జనగణన అనంతరం నియోజకవర్గాల పునర్విభజన జరగాలి. ఈ ప్రక్రియను అమలు చేయడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం డీలిమిటేషన్ కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఈ కమిషన్‌లో సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి ఛైర్మన్‌గా ఉండగా, ఎన్నికల సంఘం ప్రతినిధులు, రాష్ట్ర ఎన్నికల అధికారులు సభ్యులుగా ఉంటారు. ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలు సలహాదారులుగా మాత్రమే ఉంటారు; తుది నిర్ణయాల్లో వారికి ఓటు హక్కు ఉండదు. కమిషన్ తీసుకునే నిర్ణయాలు చట్టబద్ధంగా అమల్లోకి వస్తాయి. వాటిని కోర్టులో సవాలు చేయడం సాధ్యం కాదు, పార్లమెంట్ లేదా అసెంబ్లీ కూడా మార్పులు చేయలేవు.
భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు 1952, 1962, 1972, 2002 సంవత్సరాల్లో డీలిమిటేషన్ చట్టాలు అమలులోకి వచ్చాయి. ప్రస్తుతం అమల్లో ఉన్నది డీలిమిటేషన్ యాక్ట్ 2002. 1971 జనగణన ఆధారంగా పార్లమెంట్ సీట్ల సంఖ్యను ఫ్రీజ్ చేశారు. జనాభా నియంత్రణలో ముందున్న రాష్ట్రాలకు అన్యాయం జరగకుండా ఉండేందుకు 2026 వరకు పునర్విభజనను వాయిదా వేయడం జరిగింది.
ప్రస్తుతం ఈ ప్రక్రియపై ఉత్తర మరియు దక్షిణ రాష్ట్రాల మధ్య చర్చలు తీవ్రంగా జరుగుతున్నాయి. జనాభా ఆధారంగా సీట్ల పునర్విభజన జరిగితే ఉత్తరాది రాష్ట్రాలకు అధిక ప్రాతినిధ్యం లభించే అవకాశం ఉంది. మరోవైపు, జనాభా నియంత్రణలో ముందున్న దక్షిణ రాష్ట్రాలు తమ ప్రాతినిధ్యం తగ్గిపోతుందనే ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. “జనాభా నియంత్రణలో విజయం సాధించిన రాష్ట్రాలను శిక్షించాలా?” అనే ప్రశ్న రాజకీయంగా ప్రాధాన్యం పొందుతోంది.
ప్రస్తుత చట్టం ప్రకారం ప్రతి నియోజకవర్గంలో సమాన జనాభా ఉండేలా సరిహద్దులను నిర్ణయించడం ప్రధాన లక్ష్యం. అయితే ఇదే విధానం కొనసాగితే ఉత్తర రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ సీట్లు పెరిగే అవకాశం ఉందని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు. ఈ నేపథ్యంలో కొన్ని వర్గాలు ప్రత్యామ్నాయంగా 50 శాతం సీట్ల పెంపు ప్రతిపాదనను ముందుకు తెస్తున్నాయి. అంటే జనాభా ఆధారంగా కాకుండా అన్ని రాష్ట్రాల్లో సమానంగా సీట్లను పెంచడం. దీని వల్ల ప్రాంతీయ సమతుల్యత కొంతవరకు కాపాడబడుతుందని వారు భావిస్తున్నారు. అయితే ఈ విధానం అమలుకు రాజ్యాంగ సవరణ అవసరం. ప్రస్తుత నిబంధనలు జనాభాను ప్రధాన ప్రమాణంగా నిర్దేశిస్తున్నందున కొత్త విధానం అమలు సులభం కాదని న్యాయ నిపుణులు చెబుతున్నారు.
డీలిమిటేషన్ ప్రక్రియలో ముందుగా నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల ప్రాథమిక రూపాన్ని రూపొందిస్తారు. ఆ తర్వాత ప్రజల నుండి అభ్యంతరాలు, సూచనలు స్వీకరిస్తారు. పబ్లిక్ హియరింగ్స్ నిర్వహించి, అందిన అభిప్రాయాల ఆధారంగా సమీక్ష చేసి తుది నిర్ణయం తీసుకుంటారు. అనంతరం గెజిట్ నోటిఫికేషన్ విడుదల చేసిన తర్వాతే ఆ సరిహద్దులు చట్టబద్ధంగా అమల్లోకి వస్తాయి.
ఈ ప్రక్రియ దేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై భారీ ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంది. ఉత్తర భారత రాష్ట్రాలకు అధిక ప్రాతినిధ్యం లభిస్తే జాతీయ రాజకీయాల్లో వారి ఆధిపత్యం పెరిగే అవకాశం ఉంది. అదే సమయంలో దక్షిణ రాష్ట్రాల ప్రభావం తగ్గిపోవచ్చని ఆందోళనలు వ్యక్తమవుతున్నాయి. ఇది ప్రాంతీయ అసమానతలకు దారి తీసే ప్రమాదం ఉందని విశ్లేషకులు హెచ్చరిస్తున్నారు.
గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా దక్షిణ భారత రాష్ట్రాలు విద్య, ఆరోగ్యం, కుటుంబ నియంత్రణలో ముందంజలో ఉన్నాయి. ఆర్థికంగా కూడా దేశానికి గణనీయమైన పన్నులు అందిస్తున్నాయి. అయితే జనాభా ఆధారిత పునర్విభజన వల్ల వారి పార్లమెంట్ ప్రాతినిధ్యం తగ్గిపోతే జాతీయ విధానాలపై ప్రభావం పడే అవకాశం ఉంది. ఇది దేశ ఐక్యతపై కూడా ప్రశ్నలు లేవనెత్తే అంశంగా మారింది.
నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ఒక సాధారణ పరిపాలనా చర్య కాదు. నియోజకవర్గాల సరిహద్దులు మారితే ప్రజాస్వామ్యం రూపమే మారుతుంది. ప్రతి ఓటుకు సమాన విలువ కల్పించడం, రాష్ట్రాల మధ్య సమాన ప్రాతినిధ్యం కల్పించడం—ఈ రెండు లక్ష్యాల మధ్య సమతుల్యత సాధించడం కేంద్ర ప్రభుత్వానికి పెద్ద సవాల్‌గా మారింది.
జనాభా ఆధారమా లేదా 50 శాతం పెంపా అనే అంశంపై రాబోయే రోజుల్లో స్పష్టత వచ్చే అవకాశం ఉంది. అయితే సమగ్ర చర్చలు జరిపి అన్ని రాష్ట్రాల అభిప్రాయాలను పరిగణలోకి తీసుకుని తీసుకునే నిర్ణయమే దేశ ప్రజాస్వామ్య భవిష్యత్తును నిర్ణయించనుంది. ప్రాంతీయ సమతుల్యతను కాపాడుతూ, సమానత్వాన్ని నిర్ధారించే విధానమే భారతదేశ ఐక్యతను బలపరుస్తుంది.
Delimitation
